Naukowe podsumowanie drugiej edycji (2025) Żeglarskiej Akcji Badania Akwenów
- Żeglarstwo jest eko
- 23 gru 2025
- 5 minut(y) czytania
Autorem artykułu jest dr Sebastian Kutyła z Zakładu Badań Ekosystemów Wodnych Instytutu Ochrony Środowiska Państwowego Instytutu Badawczego. Zakład Ochrony Wód prowadzi badania naukowe, prace rozwojowe i usługowo-badawcze oraz upowszechnia ich wyniki w szerokim zakresie zagadnień związanych z ekologią, ochroną i odnową powierzchniowych wód śródlądowych. Naukowcy z tego zakładu są inspiratorami Akcji, czuwają nad metodologią pomiaru i analizują zebrane w ramach akcji dane pomiarowe.
Naukowe podsumowanie drugiej edycji (2025) Żeglarskiej Akcji Badania Akwenów
Kolejna edycja Żeglarskiej Akcji Badania Akwenów (ŻABA) pokazała, jak duży rozgłos zyskała ta inicjatywa, rozpoczęta w 2024 r. przez Fundację „Żeglarstwo jest eko”. Dzięki niej widać, że dla osób związanych z Pojezierzem Mazurskim coraz ważniejsza staje się kondycja tamtejszych jezior. W ciągu jednego sezonu inicjatywa ta szybko wyszła poza ramy niewielkiego projektu, opartego na zaangażowaniu społeczności (ang. citizen science) i stała się przedsięwzięciem, o którym mówi się w radiu oraz mediach społecznościowych.
Do udziału w drugiej edycji Akcji zgłosiło się 11 szkół, 5 klubów żeglarskich, wielu indywidualnych partnerów, a także osoby, które na co dzień dbają o nasze bezpieczeństwo na jeziorach – zespół Mazurskiej Służby Ratowniczej. Wszyscy uznali, że skoro i tak pływają po jeziorach, to wykonanie pomiaru polegającego na wrzuceniu do wody krążka Secchiego w kilku punktach nie będzie dla nich zbyt dużym wysiłkiem.
W sezonie 2025, w ramach tej inicjatywy, wykonano 254 pomiary na 29 akwenach. Było to o 42 obserwacje więcej niż w roku poprzednim. Wynik ten należy uznać za zadowalający, zwłaszcza, że warunki pogodowe w trakcie wakacji nie sprzyjały żeglowaniu. Wiele dni charakteryzowało się opadami deszczu i silnym wiatrem, co uniemożliwiało żeglowanie, a musimy pamiętać, że w akcji ŻABA biorą udział najmłodsi adepci żeglarstwa, a ich bezpieczeństwo jest priorytetem.
Podobnie jak rok temu, dane z sezonu 2025, zostały przekazane pracownikom Zakładu Badań Ekosystemów Wodnych, Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego, którzy na ich podstawie przygotowali krótkie podsumowane.
Stan faktyczny
W 2025 r. pierwsze badania wykonano 1 maja, a ostatnie 26 października. Okres pomiarowy trwał zatem 179 dni i był o 39 dni dłuższy niż w roku poprzednim, kiedy pomiary prowadzono od 29 maja do 15 października. Najwięcej pomiarów przeprowadzono w lipcu i sierpniu, odpowiednio 69 i 77. W pozostałych miesiącach liczba pomiarów wahała się od 17 do 38 (rys. 1).
Najczęściej badanym jeziorem było Kisajno, na którym wykonano 35 pomiarów. W kilku jeziorach pomiar wykonano tylko jednokrotnie (tab. 1). Warto zwrócić uwagę, że zaraportowano również wyniki ze Zbiornika Zegrzyńskiego, który nie jest położony na Szlaku Wielkich Jezior Mazurskich (SWJM).
Najwięcej jezior przebadano w lipcu i sierpniu, odpowiednio 21 i 18 (17 po wyłączeniu Zbiornika Zegrzyńskiego). Znacznie mniej danych zebrano na początkui na końcu sezonu żeglarskiego. W czerwcu pomiary wykonano jedynie na 8 jeziorach, a w październiku zaledwie na 6 (rys. 2).
Analiza wyników
Analiza liczby jezior oraz wykonanych pomiarów wyraźnie pokazuje sezonowy charakter badań prowadzonych w ramach akcji ŻABA.
Podobnie jak w roku ubiegłym, do analizy porównawczej przezroczystości wody w jeziorach położonych na SWJM wykorzystano dane zebrane w lipcu, kiedy przebadano największą liczbę akwenów. Dodatkowo dla jezior monitorowanych, w co najmniej czterech miesiącach przeanalizowano zmienność widzialności SD w trakcie sezonu.
Lipcowe pomiary bardzo wyraźnie pokazują duże zróżnicowanie przejrzystości wody między poszczególnymi jeziorami położonymi na SWJM (rys. 3). Na jednym krańcu skali znajduje się jezioro Dargin, w którym średnia widzialność krążka Secchiego (SD) przekracza 400 cm, co wskazuje na bardzo dobrą jakość wody i niewielką ilość glonów w toni wodnej. Podobnie, choć już nieco gorzej, wypada jezioro Mamry. Średnia widzialność sięga w nim około 330 cm. Jest to nadal bardzo dobry wynik, typowy dla jezior o stosunkowo niskiej żyzności. Kolejną grupę tworzą jeziora, w których średnia przejrzystość mieści się w przedziale od około 230 – 300 cm. Takie wartości również wskazują na nadal dobrą kondycję tych zbiorników. Średnie wartości SD w granicach 100–160 cm odnotowano w 6 spośród badanych akwenów. Nie są to już wody czyste, ale też jeszcze nie skrajnie zeutrofizowane. Do najsilniej eutroficznych zbiorników zaliczyć możemy jeziora: Jagodne, Gołdapiwo, Tyrkło, Wilkus i Sztynorckie, w których średnie wartości SD nie przekraczają 100 cm. W jeziorze Sztynorckim spadają nawet poniżej 50 cm. To typowy obraz jezior silnie eutroficznych, w których w szczycie sezonu letniego dochodzi do silnych zakwitów glonów, w tym sinic.
Rozpiętość wyników uzyskanych w ciągu miesiąca może wynikać z naturalnej zmienności warunków środowiskowych oraz czynników pogodowych, takich jak falowanie, nasłonecznienie czy opady. Znaczenie może mieć również czynnik ludzki -różnice w miejscu wykonywania pomiaru (nie zawsze odpowiednio daleko od brzegu), pora dnia lub/oraz subiektywna ocena momentu zaniku widoczności krążka Secchiego mogą stanowić dodatkowe źródło błędu i sztucznie zwiększać zakres obserwowanych wartości.
Na rysunku 4 przedstawiono zmienność sezonową przezroczystości wody w jeziorach SWJM. Jest ona na ogół typowa dla jezior umiarkowanej strefy klimatycznej.
Cykl przejrzystości wody
Największa przejrzystość występuje wiosną, gdy produkcja fitoplanktonu jest jeszcze ograniczona. W tym okresie, krótko po ustąpieniu pokrywy lodowej, może pojawić się tzw. zakwit wiosenny, najczęściej wywoływany przez okrzemki lub bruzdnice.
Następnie obserwowana jest tzw. faza czystej wody, przypadająca zwykle na przełom maja i czerwca. Charakteryzuje się ona nagłym wzrostem przezroczystości, często do kilku metrów, co jest efektem masowego rozwoju zooplanktonu intensywnie redukującego biomasę fitoplanktonu. W drugiej połowie czerwca, na skutek wzrostu temperatury wody, zwiększa się intensywność rozwoju fitoplanktonu,
a przezroczystość wód maleje.
W drugiej połowie lata, najczęściej w sierpniu lub na początku września, dochodzi do letniego zakwitu, gdy temperatura wody osiąga najwyższe wartości w sezonie. W tym okresie w składzie fitoplanktonu często dominują sinice. Intensywność i czas trwania zakwitu zależą przede wszystkim od żyzności jeziora, im większa dostępność biogenów, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia zakwitu sinicowego.
Jesienią widzialność SD ponownie się zwiększa. Spadek temperatury, skracanie się dnia oraz mieszanie się słupa wody podczas cyrkulacji jesiennej prowadzą do zmniejszenia aktywności fotosyntetycznej fitoplanktonu.
Dane zbierane w trakcie akcji ŻABA, o ile będzie ona kontynuowana, mogą stać się solidną podstawą do analizy trendów przejrzystości wód jezior SWJM. Obecnie
w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska coroczne pomiary widzialności krążka Secchiego prowadzi się na 23 jeziorach reperowych, z czego tylko jedno leży na SWJM (Mikołajskie).
W takiej sytuacji pomiary wykonywane przez żeglarzy mają rzeczywistą wartość naukową i mogą zostać wykorzystane do opracowania analiz dotyczących zmian SD w jeziorach SWJM oraz ich związku z procesem eutrofizacji. Kluczowym warunkiem wiarygodności tych analiz jest jednak ciągłość badań. Dopiero dane zbierane systematycznie przez co najmniej pięć kolejnych sezonów, umożliwią rozpoznanie trwałych trendów, a nie jedynie krótkotrwałych wahań.
Każda kolejna edycja powinna być jednak poprzedzona krótkim szkoleniem, które pokaże lub przypomni, jak prawidłowo wykonywać pomiar SD. Pozwoli to ograniczyć błąd obserwatora i bezpośrednio przełoży się na lepszą jakość danych zbieranych przez uczestników akcji. W efekcie może to znacząco wpłynąć na zmniejszenie rozpiętości obserwowanych wartości.
Podsumowując akcję ŻABA należy powiedzieć, że nawet pojedynczy pomiar wykonany w sezonie letnim może dostarczyć cennych informacji o kondycji ekosystemu wodnego. Natomiast kilkadziesiąt pomiarów zebranych w trakcie całego sezonu żeglarskiego pozwala identyfikować trendy, wychwytywać lokalne problemy lub potwierdzać utrzymywanie się dobrej jakości wody.
Najważniejszym efektem akcji okazało się jednak rosnące zaangażowanie osób, które na co dzień spędzają czas na jeziorach. Coraz więcej żeglarzy traktuje udział w projekcie, nie jako dodatkowy obowiązek, ale regularny element wyprawy. Projekt nie tylko pełni funkcję edukacyjną, lecz także buduje poczucie odpowiedzialności za akweny, z których wszyscy korzystają.
Dzięki temu ŻABA z niewielkiej inicjatywy przekształciła się w rozpoznawalne przedsięwzięcie, obecne w mediach i przestrzeni publicznej. Druga edycja projektu pokazała, że zaangażowana społeczność może stać się jego główną siłą napędową, otwierając drogę do kolejnych sezonów, bogatszych zarówno w dane, jak i w ludzi gotowych działać na rzecz mazurskich jezior.
Komentarze